Nowy numer 4/2023 Archiwum

Kazamaty niepamięci

Prostokątna rama lastryko bez żadnych oznaczeń – tak wyglądała mogiła Romana Jana Koźlika. Dzięki działaniom katowickiego IPN powstał grób powstańca z symbolem pamięci „Tobie Polsko”.

To tylko jeden z przykładów działania Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach. „»Powstańcy to wiara, nadzieja i cud«. Ocalmy groby powstańców śląskich od zapomnienia” to akcja zapoczątkowana w 2019 roku. Jej celem jest odnalezienie jak największej liczby grobów, w których spoczywają powstańcy śląscy. Poszukiwane są mogiły, które nie figurują w dotychczas dostępnych ewidencjach prowadzonych przez instytucje samorządowe i rządowe. Jak mówią przedstawiciele katowickiego IPN, działanie jest bardzo często „wydobywaniem z kazamatów niepamięci”. – Przykładem może tu być właśnie Roman Jan Koźlik. To weteran walk powstańczych, katowiczanin, który przeszedł szlak wojenny typowy dla wielu współczesnych. Służył pod dowództwem wtedy jeszcze majora Edwarda Rydza-Śmigłego, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1920 r. został odkomenderowany do służby na Górny Śląsk.

Był tu dowódcą Batalionu Szturmowego Tarnogórskiego. Jego oddział uczestniczył w III powstaniu śląskim. W 1923 r. został przeniesiony do rezerwy. Powrócił do Katowic i został dyrektorem Komunalnej Kasy Oszczędności Miasta Katowice. Zmarł 18 czerwca 1960 r. Spoczął na cmentarzu przy ul. Francuskiej i z czasem jego mogiła popadła w zapomnienie. Została tylko rama, bez informacji, kto jest tu pochowany. Zgłoszenie do naszej akcji poszukiwania grobów powstańców dostaliśmy w jego sprawie od rodziny Rymerów. Ze środków naszego biura wyremontowaliśmy to miejsce, a w ostatnich dniach października dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach, oznaczył grób powstańca symbolem pamięci „Tobie Polsko” – tłumaczy Jan Kwaśniewicz z Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach.

Akcja poszukiwania mogił weteranów powstań pozwoliła odkryć i ocalić od zapomnienia wiele takich miejsc. Do tej pory do IPN wypłynęło w tej sprawie 270 wniosków, z czego 217 został przekazanych do dalszego procedowania. Miejsca pochówku już widniejące w ewidencji grobów wojennych lub groby symboliczne nie mogły być procedowane. – Działania związane z przywracaniem pamięci umożliwia nam ustawa o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Aby mogiła weterana powstań została objęta opieką i wpisana do ewidencji, musieliśmy przede wszystkim zbadać jego postawę w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu. Argumenty przeciwko mogą być dwa: sprzeniewierzenie się narodowościowe w czasie wojny lub współpraca z bezpieką po 1945 roku. Z tego powodu naszym zadaniem jest przeprowadzenie kwerendy m.in. w archiwach, by zweryfikować istnienie przesłanek przeciwko objęciu opieki i oznaczeniu grobu powstańca – wyjaśnia J. Kwaśniewicz.

Odnalezione groby są oznaczane specjalnym symbolem: znakiem pamięci „Tobie Polsko”. Jego forma to bezpośrednie nawiązanie do sztandaru powstańczego, który wykonano na początku 1920 r. w pracowni przy redakcji „Katolika” w Bytomiu. Oryginalny sztandar można zobaczyć w Muzeum Czynu Powstańczego w Górze św. Anny.

Mogiły, które wymagają natychmiastowej interwencji, biuro remontuje z własnych środków. – Ze względu na ograniczone fundusze staramy się dokonywać każdego roku remontu ok. trzech grobów. Zawsze jednak przypominamy dysponentom mogiły, że mogą złożyć wniosek o świadczenie finansowe na remont z funduszu, który powstał przy okazji zatwierdzenia wspomnianej ustawy o grobach weteranów – tłumaczy J. Kwaśniewicz. Od czasu rozpoczęcia akcji udało się odnaleźć i oznaczyć 24 pochówki wojenne powstańców i 8 weteranów powstań. – To nie są tylko mogiły znajdujące się na Śląsku czy Śląsku Opolskim. Dobrym przykładem może być ppłk. Kazimierz Zenkteller, powstaniec wielkopolski, jeden z dowódców powstańczych. To była postać wielkiego formatu, dziś zapomniana. Co ciekawe, do 2001 roku jego mogiła znajdowała się w Jędrzejowie. Po ekshumacji jego ciało spoczęło w grobowcu rodzinnym w Buku – mówi J. Kwaśniewicz.

Z uwagi na ciągle spływające zgłoszenia akcja nie zostanie zakończona. Formularz jest dostępny na stronie katowickiego IPN. Można go przesłać na adres grobypowstancowslaskich@ipn.gov.pl.

« 1 »
oceń artykuł Pobieranie..

Wyraź swoją opinię

napisz do redakcji:

gosc@gosc.pl

podziel się

Reklama

Zapisane na później

Pobieranie listy